Je zit achter je laptop met één duidelijk doel. Je wilt iets afmaken.
Dan verschijnt er een mail. Je kijkt even. Beantwoordt een bericht. Opent nog snel een andere tab. En wanneer je teruggaat naar waar je mee bezig was, merk je dat je opnieuw in je taak moet komen.
Herkenbaar?
We denken vaak over focus alsof het een knop is die we aanzetten. Maar aandacht werkt niet zo. Zelfs zonder notificaties of andere afleiding blijft ze niet voortdurend op dezelfde plek.
Ze verschuift tussen wat er om je heen gebeurt, wat je aan het doen bent en wat er in je eigen gedachten opkomt.
Focus gaat daarom misschien minder over aandacht vasthouden — en meer over begrijpen hoe aandacht beweegt.
Wat we in het dagelijks leven focus noemen, bestaat wetenschappelijk gezien uit verschillende aandachtsprocessen.
Je moet relevante informatie kunnen selecteren en andere informatie tijdelijk minder belangrijk maken. Soms moet je je aandacht langere tijd bij dezelfde taak houden. Op andere momenten moet je juist snel kunnen schakelen wanneer de situatie verandert.
Die twee eigenschappen lijken tegenovergesteld, maar we hebben ze allebei nodig.
Onderzoekers spreken onder andere over cognitieve stabiliteit: het vermogen om bij een doel te blijven, en cognitieve flexibiliteit: het vermogen om van strategie of taak te veranderen wanneer dat nodig is.
Goede focus betekent dus niet dat je aandacht nooit beweegt.
Aandacht is daarbij iets anders dan neuroplasticiteit: het vermogen van het brein om zich door ervaring en leren aan te passen.
Het betekent dat ze op het juiste moment voldoende stabiel én flexibel kan zijn.
Het is verleidelijk om onze telefoon, e-mail en notificaties de schuld te geven van een gebrek aan focus.
Ze kunnen ons zeker onderbreken. Maar ook in een stille kamer zonder telefoon blijft onze aandacht niet voortdurend hetzelfde.
Bij onderzoek naar sustained attention — het langere tijd gericht houden van aandacht — zien wetenschappers dat prestaties gedurende een taak kunnen fluctueren. Bij langdurige aandachtstaken kan de prestatie bovendien afnemen, een verschijnsel dat vaak het vigilance decrement wordt genoemd.
Waarom dat precies gebeurt, is nog onderwerp van onderzoek. Motivatie, taakbelasting, cognitieve controle en mind-wandering lijken allemaal een rol te kunnen spelen.
Daarom bestaat er ook geen wetenschappelijke regel dat je bijvoorbeeld precies 20, 45 of 90 minuten kunt focussen.
Aandacht is geen timer die na een vast aantal minuten afloopt.
Je leest een pagina en realiseert je ineens dat je geen idee hebt wat er in de laatste alinea stond.
Je ogen bewogen over de woorden, maar ondertussen dacht je aan vanavond, een gesprek van gisteren of iets dat je nog moet regelen.
Dat noemen onderzoekers mind-wandering: je aandacht verschuift van de taak waarmee je bezig bent naar intern gegenereerde gedachten.
En dat is niet automatisch een teken dat je slecht kunt focussen.
Mind-wandering komt veel voor en lijkt onderdeel te zijn van hoe onze aandacht normaal functioneert. Het kan tijdens een taak onhandig zijn, maar intern denken kan ook samenhangen met bijvoorbeeld plannen voor de toekomst en reflectie.
Het doel hoeft daarom niet te zijn om nooit af te dwalen.
Interessanter is wat er gebeurt wanneer je aandacht ergens anders terechtkomt — en hoe gemakkelijk je daarna weer terugkeert.
Bij ADHD kunnen aandachtsregulatie en afleidbaarheid een andere rol spelen. In onze verdieping over microdosing en ADHD bekijken we specifiek wat onderzoek daarover laat zien.
Naast spontaan afdwalen bestaat er nog een andere manier waarop we onze aandacht voortdurend verplaatsen: we wisselen van taak.
Schrijven.
Mail.
Terug naar schrijven.
WhatsApp.
Weer schrijven.
Onderzoek naar task switching laat zien dat zo’n wisseling cognitieve kosten kan hebben. Wanneer mensen van taak of taakregel veranderen, reageren ze in experimenten doorgaans langzamer en/of maken ze meer fouten dan wanneer ze dezelfde taak blijven uitvoeren.
Bij zo’n wisseling moeten andere taakregels en informatie opnieuw prioriteit krijgen.
Dat betekent niet dat schakelen slecht is. Flexibel kunnen schakelen is juist essentieel.
Maar onnodig vaak schakelen is iets anders dan flexibel zijn wanneer de situatie daarom vraagt.
Daar komt nog een interessant verschijnsel bij.
Onderzoeker Sophie Leroy introduceerde hiervoor de term attention residue.
Wanneer we stoppen met de ene taak en doorgaan met de volgende, kan onze aandacht nog gedeeltelijk betrokken blijven bij wat we daarvoor deden. Leroys onderzoek suggereert dat dit vooral kan optreden wanneer we van taak wisselen terwijl onze aandacht nog bij de vorige taak betrokken is.
Je zit dus alweer achter je document, maar denkt ondertussen nog aan die mail.
Of je bent aan het koken, terwijl je in gedachten dat gesprek op je werk nog aan het afmaken bent.
Dat maakt de vraag “waar ben ik mee bezig?” ineens interessanter.
Want fysiek met één taak bezig zijn, betekent niet automatisch dat al je aandacht daar ook is.
Als aandacht van nature fluctueert, afdwaalt en moet schakelen, is gebrek aan focus niet automatisch een gebrek aan discipline.
Je kunt je aandacht ook helpen door de omstandigheden waarin zij moet functioneren anders in te richten.
In plaats van iedere prikkel direct te volgen, kun je schakelmomenten bewuster maken. Rond af wat je kunt afronden, noteer waar je gebleven bent wanneer je moet stoppen en groepeer kleine taken zoals e-mail waar mogelijk. Zo hoeft je aandacht minder vaak onverwacht van context te veranderen.
Dat kan verrassend eenvoudig zijn.
Niet iedere binnenkomende prikkel hoeft onmiddellijk een nieuwe taak te worden. Een taak bewust afronden of ergens parkeren kan de overgang naar de volgende taak duidelijker maken. Langere periodes zonder onnodige onderbrekingen verminderen het aantal keren dat je opnieuw hoeft te schakelen.
Ook slaap, en herstel na perioden van stress en belasting doen ertoe, net als de omgeving waarin je probeert te focussen. Aandacht staat tenslotte niet los van de rest van je lichaam.
Maar misschien is de belangrijkste verandering wel hoe we naar focus kijken.
Niet als iets wat je de hele dag maximaal moet volhouden.
Maar als een dynamisch proces van richten, vasthouden, loslaten, schakelen en terugkeren.
Soms helpt het om een moment waarop je geconcentreerd wilt werken bewust te markeren: je omgeving rustiger maken, afleiding beperken en één taak kiezen. Voor wie botanicals onderdeel maakt van zo’n dagelijks ritueel, ontwikkelden we Focus Force als onderdeel van een bewust focusmoment.
We leven in een omgeving waarin voortdurend iets om onze aandacht vraagt.
Meer focus betekent daarom niet noodzakelijk dat je jezelf moet trainen om urenlang onafgebroken geconcentreerd te blijven.
Misschien begint het eerder met opmerken waar je aandacht naartoe gaat.
Welke onderbrekingen zijn werkelijk nodig? Wanneer dwaal je af? Welke taken blijven in je hoofd hangen? En hoeveel keer per dag vraag je van je brein om opnieuw te schakelen?
Goede focus betekent niet dat je aandacht nooit afdwaalt.
Focus is misschien juist het vermogen om steeds opnieuw terug te keren naar wat belangrijk is.
Live better. Longer.
Benieuwd waarom bepaalde botanicals worden onderzocht in relatie tot cognitieve functies? Lees onze verdieping over Ginkgo biloba, focus en cognitieve functie.
Disclaimer
Deze informatie is uitsluitend bedoeld voor educatieve doeleinden en is geen medisch advies. Aanhoudende of ernstige concentratieproblemen kunnen verschillende oorzaken hebben. Bespreek klachten die je dagelijks functioneren beïnvloeden met een gekwalificeerde zorgprofessional.
Understanding vigilance and its decrement (2025). Review article.
Leroy, S. (2009). Organizational Behavior and Human Decision Processes, 109(2), 168–181.
Egner, T. (2023). Nature Reviews Psychology, 2, 702–714.
Vandierendonck, A. et al. (2010). Psychological Bulletin, 136(4), 601–626.
Kawashima, I. et al. (2023). Scientific Reports, 13, 2873.
